Een veranderend verbonden landschap

Wie tussen de stuwwallen van de Veluwe van Kootwijk naar Garderen fietst, merkt hoe het landschap zich geleidelijk opent: kleinschalig, licht glooiend, met akkerlanden, erven en een fijnmazig netwerk van paden en houtwallen. De enken tekenen zich als eilanden af tussen bossen, akkers en oude heideontginningen. De erven liggen open in het veld, met 

zicht op de stallen en het akkerland. Hier hebben boerenland, dorpsleven, natuur en erfgoed elkaar eeuwenlang beïnvloed. Hier, in dit historische landschap van verhalen, ligt de Veluwse enclave van Garderen, Elspeet, Uddel en Speuld – een gebied met een sterke eigen identiteit en cultuur.

Tegelijk kent de regio grote uitdagingen: natuurkwaliteit en agrarisch perspectief brokkelen af, voorzieningen verdwijnen, terwijl de recreatiedruk toeneemt en stikstof- en klimaatproblemen zich opstapelen. De noodzaak tot verandering is groot, maar het gebied raakt verstrikt tussen regels, beschermingsdoelen en conflicterende belangen.

BoschSlabbers ontwikkelde samen met bewoners, ondernemers, overheden en terreinbeheerders een gebiedsplan dat wortelt in het landschap zelf. GEUS is een integraal toekomstbeeld waarin landschap, gemeenschap en systeemlogica met elkaar verbonden zijn. GEUS is geen modelplan of eindbeeld, maar een samenhangend ruimtelijk voorstel waarin belangen, ambities en concessies elkaar vinden – en een uitnodiging om samen te bouwen aan een vitaal landschap richting 2050.

Bodem- en watergezond

Voor GEUS combineerde BoschSlabbers inhoudelijke regie met ontwerpend onderzoek. Het bodem- en watersysteem van het gebied vormde de onderlegger voor keuzes in zonering, mobiliteit en functies. Via landschapsecologische analyses werden deelgebieden benoemd waarvoor waterbeheer, natuurinclusieve landbouw, recreatie en natuurherstel op maat werden uitgewerkt. Een voorbeeld is het Uddelerveen, waar herstel van het water- en bodemsysteem zowel verdroging in het veen als vernatting stroomafwaarts tegengaat. Op gronden van de provincie en GLK (Geldersch Landschap & Kasteelen) ontstaan kansen voor bufferzones, berging en natuurherstel langs de haarvaten van het beekdal. In het omliggende agrarisch gebied is verbetering mogelijk met slimmere kavelinrichting, versterking van houtwallen en natuurvriendelijke oevers, en het beperken van uitspoeling uit paardenweides en tuinen. Ook de overstort bij Uddel vormt een opgave: structurele aanpak kan de waterkwaliteit in het hele gebied verbeteren.

Daarnaast is er binnen GEUS aandacht voor stikstofreductie. Door te sturen op uitstoot in plaats van depositie, wordt stikstofreductie tastbaar en uitvoerbaar. Deze benadering maakt het mogelijk om zowel ecologische als economische doelen te realiseren.

Samenleving GEUS: dialoog als motor

Het ontwerptraject verliep als een intensief participatieproces met thematische werkgroepen. Door ontwerp in te zetten als gespreksvorm ontstond ruimte voor co-creatie en voor het ter discussie stellen van bestaande kaders. Zo ontstond draagvlak en eigenaarschap, en werd de identiteit van ‘samenleving GEUS’ – ondernemend, autonoom, hecht – de motor van het proces. Samen werden richtinggevende bouwstenen ontwikkeld – zoals het ‘verhalend recreatief netwerk’ en maatwerkoplossingen in de randzones van Natura2000-gebieden. Het zijn maatregelen die de komende jaren de basis vormen voor de uitvoering.

Een collectief dat zaait en zoekt

Een opvallend voorbeeld van de gebiedsaanpak in GEUS is het pilotproject waarin agrariërs samenwerken aan duurzame landbouw. Binnen dit collectief wordt geëxperimenteerd met extensieve bedrijfsvoering, kringlooplandbouw en nieuwe verdienmodellen. De boeren houden zelf de regie en zoeken naar vormen van voedselproductie die het landschap dienen en tegelijk economisch houdbaar zijn. Ze delen kennis, ruilen grond en werken aan een eerlijker beloning voor natuurbeheer. Zo krijgt landbouw in GEUS niet alleen toekomst, maar ook een vernieuwde rol als hoeder van het landschap.

Perspectief voor landschap en samenleving

GEUS laat zien dat gebiedsontwikkeling niet draait om meer natuur of minder landbouw, maar om betere afstemming. Het plan biedt handelingsperspectief voor veerkrachtige gemeenschappen die in een complex krachtenveld hun toekomst willen vormgeven. Door te sturen op uitstoot in plaats van depositie, wordt stikstofreductie tastbaar en uitvoerbaar. Door het landschap als drager te nemen, ontstaat ruimte voor keuzes met impact. En door mensen vanaf het begin te betrekken, groeit eigenaarschap.

GEUS is unaniem vastgesteld door provincie, waterschap en drie gemeenten – een krachtig signaal van bestuurlijk draagvlak en vertrouwen in een plan dat geen compromis is, maar een gezamenlijk kompas. Nu is het tijd om samen aan de slag te gaan en het gebiedsplan tot uitvoering te brengen.